Akademik Üretimde Kobra Etkisi: Metrik Baskısının Yıkıcı Sonuçları

Akademide araştırma performansının değerlendirilmesi giderek daha fazla yayın sayısı, atıf göstergeleri ve dergi etki faktörleri gibi nicel metriklere indirgenmektedir. Bu yaklaşım, araştırma üretkenliğini artırmayı hedeflemiş ve dünya genelinde makale patlamasına neden olmuştur. Ancak, paradoksal biçimde bilimsel kalite, etik standartlar ve akademik güven hızla zayıflamıştır. Bu paradoksu anlamak için Goodhart Yasası ve Kobra Etkisi kavramlarına başvurulmuştur. Bu kavramlar performans ölçümüne dayalı politika araçlarının neden ve nasıl ters etki üretebileceğini açıklamada çarpıcı fikirler vermektedir. İyi niyetle tasarlanan teşvik mekanizmaları metrikleri hedef haline getirmiş ve istenenin tam aksi etkilere yol açmıştır. Bu çalışmada avcı dergilerin yaygınlaşması, yayın enflasyonu, okunmayan makaleler, atıf çeteleri, aşırı yazarlık ağları ve sistematik derleme furyası gibi yedi temel bozulma sinyali analiz edilmiştir. Ayrıca küresel akademik yayıncılık ekosisteminde ticari yayınevlerinin ve metrik odaklı değerlendirme rejimlerinin rolü tartışılmıştır. Makale, sorunun bireysel etik zaaflardan ziyade yapısal teşvik hatalarından kaynaklandığını ileri sürmektedir. DORA, CoARA, Açık Bilim girişimleri, Plan S ve UNESCO Açık Bilim Tavsiyesi gibi reform çabaları akademik yayıncılıktaki bu Kobra Etkisi’ne karşı geliştirilen küresel dengeleyici mekanizmalar olarak değerlendirilmektedir. Ulusal ölçekte ise ULAKBİM TR Dizin, DergiPark, Aperta Türkiye Açık Arşivi gibi girişimlerin, metrik merkezli değerlendirme anlayışıyla başa çıkmaya yönelik önemli adımlar olarak öne çıkmaktadır. Bu tür ulusal ölçekli girişimler performans rejimlerinin yerel, akademik ve yönetsel bağlama duyarlı olarak yeniden tasarlanmasının mümkün ve gerekli olduğunu göstermektedir. Bu çalışma akademik sistemin sürdürülebilirliği için nicelik merkezli değerlendirmelerden nitelik, içerik ve toplumsal etki odaklı bir yaklaşıma geçilmesi gerektiği savunmaktadır.