Son Dönem Osmanlı Hukuk Düşüncesi (İctihad Dergisi Üzerinden Bir İnceleme)

This study examines the legal transformation in the late Ottoman Empire, centering on the journal Ictihad, one of the radical and influential periodicals of the period. The transformation here is generally addressed through the dimensions of legislation and institutions; however, it is necessary to add to these the dimension of legal thought, which was shaped in the context of political, economic, and socio-cultural changes. Therefore, how the perspectives of Ottoman intellectuals and bureaucrats regarding legal issues changed during the process extending from the Tanzimat to the Republic, and the intellectual background of the transition from the classical fiqh tradition to modern Western law, must be examined.

The first chapter of the book constructs the conceptual framework necessary to make sense of this transformation. Here, primarily the concept of “legal thought” is scrutinized, emphasizing the relationship between law and social mentality. Subsequently, discussions surrounding the concepts of “modernization” and “Westernization,” the fundamental dilemma of Ottoman modernization, are included. In this context, the Continental Law System, the Anglo-Saxon Law System, and the Islamic Legal System are summarized comparatively as the prevailing models of the period. Why the Ottomans preferred the Continental (French) system, based on centralism and codification, rather than the Anglo-Saxon model, is discussed through the lens of bureaucratic structure and state tradition.

In the second chapter, an attempt is made to reveal the historical and sociological context of the change in legal thought. The process starting from the Tulip Period and extending to the Nizam-ı Cedid and Mahmud II reforms is evaluated as the preparatory phase of the rupture in the legal system. It is stated that with the Tanzimat Edict, the state formalized its claim to be a “state of law” and used legal reforms as a tool of “self-defense.” Although the driving force behind these reforms is mostly explained by political pressures, the transformative effect of the changing economic structure (integration into capitalism), differentiating social life, and secularizing education system on legal thought is also taken into account.

The third chapter of the book focuses on the actors who changed legal thought. The roles of bureaucrats such as Mustafa Reşit Pasha, Ahmet Cevdet Pasha, and Mithat Pasha in establishing the “dualist” legal structure, along with the constitutionalist quests of the Young Ottomans and Young Turks, are summarized. However, the main focus of the study is the journal Ictihad, the most influential publication of the Second Constitutional Era. The Westernist wing, represented by writers such as Abdullah Cevdet, Celal Nuri, and Kılıçzade Hakkı, viewed law as a tool of “social engineering” to transform society. The book analyzes in detail the biological materialist and positivist approaches of the Ictihad writers, their critiques of religious law (fiqh), and their westernization theses.

The fourth and final chapter attempts to show the reflections of theoretical debates on the concrete legal system. Attention is drawn to the fact that rapid and radical Westernization/secularization occurred in public law areas such as constitutional, administrative, and criminal law, as well as commercial law, for the survival of the state; whereas in civil law areas, the resistance of Islamic law and the resulting problem of legal duality are highlighted. In this scope, issues such as judicial problems caused by capitulations, Mecelle (Majalla) debates, and the Family Law Decree are evaluated from the perspective of the journal Ictihad.

In conclusion, the study argues that although the Ottoman Empire completed its political lifespan, the legal thought that matured around the Ictihad journal constituted the intellectual and philosophical infrastructure of the 1926 Turkish Legal Revolution. Late Ottoman legal thought is the most important legacy inherited by the founding cadres of the Republic. In particular, continuity in Turkish legal thought can be established by interpreting this process from the perspective of the journal Ictihad.

_

Bu çalışma, Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemindeki hukukî dönüşümü, dönemin radikal ve etkili yayın organlarından biri olan İctihad dergisini merkeze alarak incelemektedir. Buradaki dönüşüm genellikle mevzuat ve kurumlar boyutuyla ele alınır ve fakat bunlara -siyasi, ekonomik ve sosyo-kültürel değişimlerin yamacında şekillenen- hukuk düşüncesi boyutunu da eklemek gerekir. Dolayısıyla Tanzimat’tan Cumhuriyet’e uzanan süreçte Osmanlı aydınları ile bürokratlarının hukukî meselelere bakışlarının nasıl değiştiği ve klasik fıkıh geleneğinden modern batı hukukuna geçişin zihinsel arkaplanı incelenmelidir.

Kitabın ilk bölümü, bu dönüşümü anlamlandırabilmek için gerekli olan kavramsal zemini inşa ediyor. Burada öncelikle “hukuk düşüncesi” kavramı irdelenerek, hukukun toplumsal zihniyetle olan ilişkisi vurgulanıyor. Ardından Osmanlı modernleşmesinin temel ikilemi olan “modernleşme” ve “batılılaşma” kavramları etrafındaki tartışmalara yer veriliyor. Yine bu bağlamda, dönemin cari modelleri olarak Kara Avrupası Hukuk Sistemi, Anglo-Sakson Hukuk Sistemi ve İslam Hukuk Sistemi karşılaştırmalı olarak özetleniyor. Osmanlı’nın neden Anglo-Sakson modelini değil de merkeziyetçi ve kanunlaştırmaya dayalı Kara Avrupası (Fransız) sistemini tercih ettiği, bürokratik yapı ve devlet geleneği üzerinden tartışılıyor.

İkinci bölümde, hukuk düşüncesindeki değişimin tarihsel ve sosyolojik bağlamı ortaya konmaya çalışılıyor. Lale Devri’nden başlayarak Nizam-ı Cedid ve II. Mahmut reformlarına uzanan süreç, hukuk sistemindeki kırılmanın hazırlık evresi olarak değerlendiriliyor. Tanzimat Fermanı ile birlikte devletin, “kanun devleti” olma iddiasını resmileştirdiği ve hukuk reformlarını bir “nefis müdafaası” aracı olarak kullandığı belirtiliyor. Bu reformların arkasındaki itici güç daha çok siyasi baskılarla açıklansa da değişen ekonomik yapı (kapitalizme eklemlenme), farklılaşan sosyal hayat ve sekülerleşen eğitim sisteminin hukuk düşüncesi üzerindeki dönüştürücü etkisi de hesaba katılıyor.

Kitabın üçüncü bölümü, hukuk düşüncesini değiştiren aktörlere odaklanıyor. Mustafa Reşit Paşa, Ahmet Cevdet Paşa ve Mithat Paşa gibi bürokratların “ikili” (dualist) hukuk yapısını kuran rolleri ile Yeni Osmanlılar ve Jön Türkler’in anayasacılık arayışları özetleniyor. Ancak çalışmanın asıl odak noktası, II. Meşrutiyet döneminin en etkili yayın organı olan İctihad dergisidir. Abdullah Cevdet, Celal Nuri ve Kılıçzade Hakkı gibi yazarların temsil ettiği Garpçı/Batıcı kanat, hukuku toplumu dönüştürecek bir “sosyal mühendislik” aracı olarak görmüştür. Kitap, İctihad yazarlarının biyolojik materyalist ve pozitivist yaklaşımlarını, dinî hukuka (fıkıh) yönelik eleştirilerini ve batılılaşma tezlerini detaylı bir şekilde tahlil ediyor.

Dördüncü ve son bölüm, teorik tartışmaların somut hukuk sistemine yansımalarını göstermeye çalışıyor. Anayasa, idare ve ceza hukuku gibi kamu hukuku alanları ile ticaret hukukunda devletin bekası için hızlı ve radikal bir batılılaşma/laikleşme yaşandığına; medeni hukuk alanlarında ise İslam hukukunun direncine ve ortaya çıkan hukukta ikilik/dualizm sorununa dikkat çekiliyor. Bu kapsamda kapitülasyonların yol açtığı yargısal sorunlar, Mecelle tartışmaları ve Hukuk-ı Aile Kararnamesi gibi konular İctihad dergisinin bakış açısıyla değerlendiriliyor.

Sonuç olarak çalışma, Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasi ömrünü tamamlamasına rağmen, İctihad dergisi çevresinde olgunlaşan hukuk düşüncesinin 1926 Türk Hukuk Devrimi’nin entelektüel ve felsefi altyapısını oluşturduğunu savunuyor. Son dönem Osmanlı hukuk düşüncesi, Cumhuriyet’in kurucu kadrolarının devraldığı en önemli mirastır. Özellikle Türk hukuk düşüncesindeki devamlılık, İctihad dergisinin bakış açısından bu süreci yorumlayarak sağlanabilir.