LEAM-Q: Tanımı, İçeriği ve Değerlendirmesi

Enerji kullanılabilirliği kavramı, modern spor bilimlerinin en önemli

fizyolojik belirleyicilerinden biri olarak, sporcuların hem performans hem de

genel sağlık durumunu etkileyen temel bir parametre haline gelmiştir. Egzersiz

sırasında harcanan enerji ile besin alımı arasındaki dengesizlik sonucu ortaya

çıkan düşük enerji kullanılabilirliği (Low Energy Availability; LEA), uzun yıllar

boyunca yalnızca kadın sporcuların menstrual disfonksiyonları ve kemik sağlığı

sorunlarıyla ilişkilendirilmiş; bu nedenle, araştırmalar büyük ölçüde “Kadın

Sporcu Üçlemesi (Female Athlete Triad)” çerçevesinde yürütülmüştür (Mountjoy

ve ark., 2014; Logue ve ark., 2020). Ancak 2014 yılında Uluslararası Olimpiyat

Komitesi (IOC) tarafından tanımlanan Relatif Enerji Eksikliği Sendromu

(Relative Energy Deficiency in Sport; RED-S) kavramı, enerji yetersizliğinin

cinsiyetten bağımsız olarak endokrin, metabolik, kardiyovasküler, immün ve

psikolojik sistemleri etkileyen çok boyutlu bir sendrom olduğunu ortaya

koymuştur (Mountjoy ve ark., 2023). Bu çerçeve, özellikle erkek sporcularda

enerji kullanılabilirliği ile performans arasındaki ilişkinin yeniden

değerlendirilmesini sağlamıştır. Ancak erkeklerde RED-S’in tanılanması,

kadınlarda olduğu kadar belirgin klinik göstergelere sahip değildir; çünkü erkek

fizyolojisinde hormonal adaptasyonlar daha yavaş gelişir ve semptomlar

genellikle “sessiz” seyir gösterir (Areta, Taylor & Koehler, 2021; Yamada ve

ark., 2024). Son dönem çalışmalarda, testosteron, triiodotironin (T3) ve IGF-1

düzeylerinde düşüşlerin, düşük enerji kullanılabilirliğinin biyolojik imzaları

arasında yer aldığı bildirilmiş olsa da (Jurov ve ark., 2022; Koehler et al., 2024),

bu biyobelirteçlerin rutin klinik uygulamalarda kullanılabilirliği sınırlıdır. Ek

olarak, öz-bildirimli diyet kayıtları ve enerji dengeleme yöntemleri saha

koşullarında zaman alıcı, maliyetli ve hata payı yüksek yöntemlerdir (Tarnowski

ve ark., 2023). Bu sebeplerle hem klinik hem de saha ortamında kolay

uygulanabilir, enerji kullanılabilirliği riskini erken dönemde saptayabilecek

geçerli ve güvenilir tarama araçlarına ihtiyaç doğmuştur. Kadınlar için geliştirilen

LEAF-Q (Low Energy Availability in Females Questionnaire), bu gereksinimi

belirli ölçüde karşılamış olsa da erkek fizyolojisine özgü semptomatik

farklılıkları kapsamadığından yetersiz kalmıştır (Witkoś ve ark., 2023).