Türkçede Yapım Eklerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Anlamsal Geçirimliliğin Etkisi

Türkçede Yapım Eklerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Anlamsal Geçirimliliğin Etkisi

Psikodilbilim alanında, görsel sözcük tanımanın erken aşamalarında biçimbilimsel olarak karmaşık yapıya sahip sözcüklerin işlemlenmesi üzerine kapsamlı çalışmalar yapılmış olsa da, bu çalışmaların çoğu Hint-Avrupa dillerinde yürütülmüştür ve genellikle çekim eklerinin işlemlenmesi üzerine yoğunlaşmıştır. Yapım ekleri ile üretilmiş sözcüklerin biçimbilimsel işlemlenmesini inceleyen çalışmaların sayısı ise sınırlıdır. Maskelenmiş hazırlama deneyini kullanarak yapım ekleriyle üretilmiş sözcüklerin işlemlenmesini araştıran çalışmaların deney desenlerinde üç çeşit hazırlayıcı/hedef sözcük grubu kullanılmaktadır. Bunlar anlamsal olarak geçirimli (sevgi – SEV), anlamsal olarak geçirimsiz (sucuk – SU); ve örtüşük yazılımlı (bulgur – BUL) sözcüklerdir.

Çeşitli D1 konuşucuları ile gerçekleştirilen çalışmalar, birbirinden farklı sonuçlara ulaşmıştır. Maskelenmiş hazırlama deneyi kullanılarak yapılan çalışmaların bir kısmı önce-biçim görüşünü desteklemektedir (1). Bu çalışmalar, hem anlamsal olarak geçirimli hem de anlamsal olarak geçirimsiz sözcüklerin biçimbirim bileşenlerine ayrıştırıldığını ve işlemleme bakımından aralarında bir fark olmadığını vurgulamaktadır. Diğer yandan, yalnızca anlamsal olarak geçirimli sözcüklerde biçimbilimsel ayrıştırma bulan ve anlam temelli bir çözümleme görüşünü destekleyen çalışmalar da mevcuttur (2). Son olarak, bazı çalışmalar ise, anlamsal olarak geçirimli sözcüklerin, anlamsal olarak geçirimsiz sözcüklerden istatiksel olarak daha güçlü bir hazırlanma etkisi elde ettiğini ortaya çıkaran hibrit modeli öne sürmüştür (3).

Bu çalışma, 61 yetişkin D1 Türkçe konuşucusunun yapım ekleriyle üretilmiş sözcükleri gerçek zaman dilimi içerisinde nasıl işlemlediklerini ve anlamsal geçirimliliğin işlemleme üzerindeki etkisini araştırmaktadır. Çalışmada kullanılan 66 sözcük-kök sözcük çifti, her bir grupta 22 adet olmak üzere üç kategoride sınıflandırılmıştır: (i) anlamsal olarak geçirimli sözcükler (sevgi – SEV, –gi yapım eki olarak işlev göstermektedir), (ii) anlamsal olarak geçirimsiz sözcükler (sucuk – SU, –cuk yapım eki gibi görünmesine rağmen bu işlevi göstermemektedir), (iii) örtüşük yazılımlı sözcükler (bulgur – BUL, –gur bir yapım eki değildir). Hazırlayıcı sözcükler, hedef sözcüklerle ilintili (sevgi – SEV) veya ilintisiz (tatlı – SEV) olarak sunulmuştur. Hazırlayıcı sözcükler 42 milisaniye süreyle katılımcılara gösterilmiş ve katılımcılardan gördükleri harf topluluğunun bir sözcük olup olmadığına “Evet” veya “Hayır” tuşlarına basarak karar vermeleri istenmiştir. Elde edilen veriler lineer çoklu regresyon modeli kullanılarak analiz edilmiştir.

Çalışmada elde edilen bulgular, anlamsal olarak geçirimli ve geçirimsiz sözcüklerin biçimbilimsel olarak ayrıştırıldığını göstermektedir. Bu da,  D1 Türkçe konuşucularının yapım ekleriyle üretilmiş sözcükleri işlemlerken anlam temelli bir çözümleme yapmadıklarını ve anlamsal bilgiyi biçimbilimsel işlemleme sürecine dâhil etmediklerini göstermektedir. Aynı zamanda, örtüşük yazılımlı sözcükler ile anlamsal olarak geçirimli ve geçirimsiz sözcükler arasında anlamlı bir sözcük grubu ve hazırlayıcı sözcük türü etkileşimi elde edilmiştir. Bu etkileşim, örtüşük yazılımlı sözcüklerin işlemlenirken biçimbirim bileşenlerine ayrılmadığını, ancak anlamsal olarak geçirimli ve geçirimsiz sözcüklerin biçimbilimsel olarak çözümlendiğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla, yetişkin D1 Türkçe konuşucularının görsel sözcük tanımanın erken aşamalarında önce-biçim modelini kullandıkları görülmüştür.

1. Rastle, K., & Davis, M. (2008). Morphological decomposition based on the analysis of orthography, Language and Cognitive Processes, 23(7-8), 942-971.

2. Feldman et al. (2009). Early morphological processing is morphosemantic and not simply morpho-orthographic: A violation of form-then-meaning accounts of word recognition, Psychonomic Bulletin and Review, 16(4), 684-691.

3. Diependaele et al., (2011). Fast morphological effects in first and second language word recognition, Journal of Memory and Language, 64(4), 344-358.