Çin'in Küresel Yönetişimde Artan Etkinliği: Bir "Yapısal Güç" İncelemesi

Günümüzde, gittikçe çok kutuplu bir hal almakta olan uluslararası siyasetin geçirdiği dönüşümün en belirgin biçimde somutlaştığı alanların başında küresel yönetişim gelmektedir. Değişen güç dengeleri, yükselmekte olan aktörlerin küresel yönetişimdeki rolünün artmasına yol açarken, bu durum kimilerince yeni bir düzenin doğuşuna kimilerince ise mevcut uluslararası sistemin reformlar aracılığıyla mevcut gerçekliğe uygun hale getirilmesine zemin hazırlamaktadır. Yükselen güçlerin küresel ölçekte artan etkinliğinin lokomotifi olarak Çin öne çıkmaktadır. Bu çalışma, Susan Strange tarafından geliştirilen yapısal güç çerçevesini temel alarak Çin’in küresel güç yapılarındaki konumunu analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çin’in bu güç yapılarında rekabetçi seviyeye ulaşması, liberal uluslararası düzenin bazı temel taşlarını tartışmaya açarken, alternatif yönetişim mekanizmalarının kurulmasına da zemin hazırlamıştır. 

Bu bağlamda, küresel yönetişimle doğrudan ilişkili olmasına rağmen literatürde şaşırtıcı derecede nadir olarak kullanılan yapısal güç yaklaşımı, bu çalışmanın temel çerçevesini oluşturmaktadır. Bu yaklaşıma göre, bir aktörün küresel seviyedeki statüsünü belirleyen dört birincil güç yapısı bulunmaktadır. Bunlar, güvenlik, üretim (ekonomi), finans ve bilgi yapılarıdır. Ayrıca, bu yapıları tamamlayıcı nitelikte olan ve güncel konjonktüre göre şekillenen ikincil güç yapıları da belirleyici önemdedir. Aralarında herhangi bir hiyerarşik ilişki bulunmayan eşit önemdeki bu yapılar, bir piramidin bağımsız fakat ayakta durabilmek için birbirinin desteğine muhtaç olan farklı yüzleri olarak düşünülebilir. Bir uluslararası aktör, ancak bu küresel güç yapıları üzerindeki kontrol ve etkisini artırmak suretiyle küresel yönetişimdeki normları, kuralları ve gündemi belirler hale gelebilmektedir. 

Çin’in geçmişten bugüne küresel yönetişime yönelik yaklaşımına bakıldığında inişli çıkışlı bir trend göze çarpmaktadır. Devrim sonrasında uluslararası siyasetten izole olmak ve Batı değerlerine karşıtlık üzerinden şekillenen bu yaklaşım zamanla başat ve belirleyici aktörlerden biri olma yönünde evrilmiştir. “Çin’in yükselişi,” söz konusu küresel güç yapılarında Çin’in etkisinin gittikçe artmasının doğal bir sonucudur. Ekonomi yapısında ABD seviyesine ulaşan GSYİH ve devasa üretim gücüyle öne çıkan Pekin, finans yapısında gelişmekte olan uluslara en çok krediyi sağlayan aktör haline gelmiştir. 

90 

Güvenlik alanında halen en büyük güç olan ABD’nin arkasında görünse de hızla artan askeri harcamaları ve sofistike silah sayısı, Çin’in güç projeksiyonu kabiliyetini geliştirmektedir. Bilimsel ve teknolojik gelişimdeki öncü ülkelerden biri haline gelen Çin, kültürel politikalar aracılığıyla yumuşak gücünü öne çıkararak bilgi yapısında da başat bir konuma ulaşmıştır. Son olarak, küresel refaha katkı, gelişmekte olan ülkelere altyapı desteği gibi hususlardaki rolü ikincil güç yapılarında da ülkenin etkinliğini başta ABD olmak üzere diğer büyük güçlere meydan okuyabilir seviyeye getirmiştir. 

Çin, artan yapısal gücünü küresel yönetişimdeki rolünü genişletmek için tasarlanmış, tek amaca yönelik iki katmanlı bir strateji geliştirmek için kullanmaktadır. Mevcut düzen içerisinde gelişmekte olan ülkelere destek verip seslerinin duyulmasına yardımcı olarak reform çağrılarını güçlendirmek bu stratejinin ilk boyutudur. G20’nin etkinliğinin artması, IMF içerisinde Çin’in oy temsil oranının yükselmesi gibi örnekler bu reform çağrılarının karşılık bulduğunun göstergeleridir. Bu stratejinin ikinci boyutunu ise Çin’in kurduğu veya öncülük ettiği çeşitli girişim ve kurumlar aracılığıyla mevcut yönetişim mekanizmalarına alternatif yapılar sunmak oluşturmaktadır. Şanghay İşbirliği Örgütü, Yeni Kalkınma Bankası gibi yapılar, mevcut düzen içerisindeki yerleşmiş kurumları dönüşüme zorlarken gelişmekte olan ülkeler için de seçeneklerin genişlemesini sağlamaktadır. Çin bu iki katmanlı strateji ile küresel yönetişimde artan gücünü yansıtan bir yer edinmeyi ve aynı zamanda diğer yükselen güçlerin hareket alanını genişletmeyi hedeflemektedir.