Bir Uyuşmazlık Çözüm Yöntemi Olarak Alevilikte Dedelik Kurumu

Toplum içinde yaşayan kişiler aralarındaki uyuşmazlıkların çözümü için her zaman devlet yargısı yolunu tercih etmemekte; bazen de üyesi oldukları toplulukta saygın konumdaki bir kişiye başvurabilmektedirler. Devlet sisteminden bağımsız olan bu çözüm yöntemine geleneksel arabuluculuk denmektedir ve Türkiye’de örneklerini gözlemlemek mümkündür. Bunlardan biri, Alevilikteki Dede figürüdür. Alevilik, tarihsel süreç içerisinde Türklerin en eski inançlarından olan ‘veli kültü’ ile İslamiyet öncesi dönemdeki yapılardan olan ‘Ozan Baksı’ ve Şamanizmden izler taşıyan, İslam inancıyla birlikte ehlibeyt sevgisiyle güncellenen senkretik bir inançtır. Alevilikte, inanç yapısının en üst kurumunu oluşturan dede, inançsal olmanın dışında çok yönlü, dini ve karizmatik bir otorite olarak öne çıkmaktadır. Dedelik kurumu Türk sosyal hayatında gerek maddi gerek manevi anlamda otorite sahibi olan kam, beylik gibi sistemlerin boşluğunu doldurmuş, İslamiyetle birlikte tasavvufi boyutta şekillenmiş bir yapıdır. Liyakat, birikim ve tercihler etkin olmakla birlikte temel şart dedeliğin babadan oğula geçmesidir. Modern zamanlar öncesi yaşanılan sosyal hayat ve siyasi sebepler dolayısıyla yazılı kültürün mevcut olmadığı süreçte Dedeler, Alevi topluluğundaki uyuşmazlıkları birikimleriyle çözüme kavuşturmuşlardır. Öte yandan Dede, inançla ilgili ibadet, evlilik ve cenaze vb. sosyal merasimleri yönetmekte, Alevilikten dışlanma gibi ağır bir yaptırım olan ‘düşkünlük’le ilgili kararları hükme bağlamaktadır. Bu bağlamda dedeler, eğitici rollerine ilaveten toplumsal düzenin sağlanmasında da etkin rol oynamışlardır. Dedelik kurumu kentleşmeyle birlikte her ne kadar şehir hayatında zayıflasa da kırsal kesimlerde etkin olarak hala sürmektedir.